جزيره خارگ

اینجا خرمشهر، قصر فیلیه محمره

 اینجا خرمشهر، قصر فیلیه محمره. کوخی بازمانده از کاخی که کمتر همسایگانی از دل شهر، خبر از نشان آن دارند. صفحه ای تک افتاده از دل تاریخ. یادگاری از زمان قجر. بازمانده از پرقدرت ترین و پرنفوذترین شخصیت تاریخ پانصد ساله خوزستان، شیخ خزعل. مردی که قدرت و ثروت او روزگاری زبانزد خاص و عام بود.

 قصر فیلیه محمره یکی از زیباترین ساختمان های دوره قاجار بر کناره رود اروند بود. از زیبایی این کاخ همین بس که گویند یکی از تفریحات روزانه اهالی خرمشهر، بازدید از کاخ شیخ خزعل بوده است. ساختمانی که گویند نقاشی بزرگی بر سردر آن بوده که امروز دیگر اثری از آن نمی توان یافت.

کاخ فیلیه محمره آرمیده بر کناره اروند رود 

 شاید کمتر کسی نام شیخ خزعل را نشنیده باشد. شيخ خزعل از قبيله بنی کعب يکی از رجال انگلوفيل (انگلیسی دوست) ايران بود که از دوره مشروطه به بعد در تحولات سياسی ايران در استان خوزستان نقش مهمی داشته است. او از انقلاب مشروطيت هواداری کرد و در دوران جنگ جهانی اول نيز کمکهای شايانی به دولت انگلستان کرد. پس از صدور فرمان مشروطيت كه اوضاع ايران قدری درهم شد، وی داعيه سلطنت خوزستان را پيدا كرد. زمین های پالایشگاه فعلی آبادان را او طی قراردادی و با ازای دریافت مبالغ هنگفتی پول به "دارسی" واگذار کرد. او فرزند کوچک حاج جابر خانی بود که پس از سی سال حکمرانی در خرمشهر بدرود حیات گفت. با مرگ پدر و جانشینی فرزند بزرگتر یعنی شیخ مزعل، کینه ای آتشین در سینه برادر کوچکتر، شیخ خزعل شکل گرفت که زبانه های آن چند سالی بعد دامان برادر بزرگتر را گرفت.

 بر کناره رود همین کاخ بود که در نخستین روز ماه محرم 1315 قمری، شیخ خزعل با همدستی چند تن از غلامان خود، برادر بزرگتر را هنگامی که از قصر فیلیه خارج میشد تا سوار بلم شود هدف تیر قرار داد و کشت تا آغازگر حکومتی بیست و هشت ساله بر تمام خوزستان گردد. "لرد کرزن" که در آن زمان در محمره بود می نویسد:
"شیخ خزعل (برادر کوچکتر) نزد برادر ارشد زندگی می کند و هیچ یک از پانزده زن او فرزندی بدنیا نیاورده است."

 شکوه و منزلت خانواده آل جابر تا قبل از افتادن حکومت بدست شیخ خزعل چنان بود که کشتی های بین المللی هنگام عبور از مقابل این کاخ، با شلیک توپ ادای احترام می کردند. "سر پرسی کاکس" در سفرنامه اش می نویسد:
"در محمره (خرمشهر) با کشتی مالامیر که یکصد و شصت پا طول و یکصد و پنجاه تن ظرفیت داشت حرکت کردیم. کشتی از مقابل کوشک شیخ مزعل رئیس طایفه کعب رد شد و با توپ سلام داد و ادای احترام کرد. کشتیهای هندوستان هنوز به مناسبت مساعدتی که پدر مزعل در موقع محاربه با دزدان دریای نسبت به آنها به عمل اورده بود در موقع عبور از مقابل فیلیه باشلیک توپ سلام میدادند واز قصر شیخ نیز جواب داده می شد."

 از خوشگذرانی و عیاش بودن شیخ سخنها بسیار گفته اند تا آنجا که تعداد همسران او را در حرمسرا بالغ بر صد نفر شمارش کرده اند. اما از آنجایی که تاریخ هیچگاه وفایی به دولت ظالم و عیاش نداشته، در انتظار شیخ نیز جز این فرجامی نبود.

نمای کاخ شیخ خزعل از بالا، ساختمان کاخ در نمای پشت بارج لوله. در پشت کاخ و آنسوی اروند زمینهای کشور عراق نمایان است.

 بر روی اروندرود در شبی مهتابی که شیخ مهمانی بزرگی با حضور سران قبیله و فرزندان خود بر روی کشتی تفریحی برپا کرده بود، سرتیپ فضل الله زاهدی نیز از مهمانان ویژه بود. این مهمانی با دستگیری شیخ توسط سرتیپ زاهدی به پایان رسید و شیخ به تهران اعزام شد. گویند شیخ در تهران تحت نظر ماموران شهربانی زندگی مرفهی داشته و سرانجام در سن هفتاد و پنج سالگی به مرگی مشکوک از پای درآمد. در مورد مرگ شیخ خزعل گفته میشود که چند نفر از مزدوران ركن‌الدين مختاری رئيس نظميه‌ تهران ، به خانه‌ اش ريخته، پيرمرد هفتاد‌ و ‌پنج ساله را خفه كرده اند. جسد او در امام زاده عبدالله، واقع در شش كيلومتری جنوب تهران دفن شده است. از شیخ خزعل بیست و شش فرزند باقی ماند.

 پی نوشت:

1. چندی پیش بدنبال عکسی از کاخ شیخ خزعل تمام سایتها و وبلاگهای خوزستان حتی سایت استانداری خوزستان را جستجو کردم و هیچ نیافتم. یادم افتاد چند سال پیش عکسی از این کاخ خود گرفته ام. خوشبختانه در آلبوم شخصی ام تعدادی از عکسها را یافتم که با کمی دستکاری جهت اطلاع و ملاحظه دوستان در وبلاگ قرار میدهم. این عکسها را در مهرماه سال 1383 گرفته ام.

2. متاسفانه دسترسی به منطقه فیلیه به آسانی میسر نمی باشد. برای اینکار یا باید وارد گمرک خرمشهر شد و در انتهای گمرک و در کنار شرکت تاسیسات دریایی که کار ساخت سکوهای نفت و گاز را بعهده دارد این کاخ را دید. یا باید از جاده شلمچه دور زد و به کاخ رسید.

3. این کاخ ثبت ملی هم شده و تا چند ماه پیش قرار بود کار مرمت آن توسط سازمان میراث فرهنگی آغاز شود.